ฮอร์โมนจากต่อมไร้ท่อและอวัยวะที่สำคัญ
1. ฮอร์โมนจากต่อมไพเนียล ต่อมไพเนียล ( pineal gland ) ต่อมไพเนียลของคนอยู่ระหว่างเซรีบรัมซีกซ้ายและซีกขวาทำหน้าที่สร้างฮอร์โมน เมลาโทนิน ( melatonin ) มีหน้าที่ยับยั้งการเจริญเติบโตของอวัยวะสืบพันธ์ไม่ให้เติบโตเร็วเกินไป ดังนั้นถ้าต่อมนี้ผิดปกติ สร้างฮอร์โมนมากเกินไปจะทำให้หนุ่มสาวช้ากว่าปกติ จากการศึกษาพบว่าเด็กผู้ชายที่มีเนื้องอกที่สมองและมีการทำลายของต่อมไพเนียลเด็กคนนี้จะเข้าสู่วัยรุ่นเร็วกว่าปกติ
2. ฮอร์โมนจากต่อมใต้สมอง ต่อมใต้สมอง ( pituitary gland ) เป็นต่อมที่อยู่ติดต่อกับส่วนล่างของสมองส่วนไฮโพทาลามัส แบ่งได้เป็น 3 ส่วน คือ ต่อมใต้สมองส่วนหน้า ส่วนกลาง และส่วนหลัง เนื่องจากต่อมใต้สมองส่วนหน้าและส่วนกลาง มีต้นกำเนิดมาจากเนื้อเยื่อชนิดเดียวกัน ดังนั้นจึงกล่าวได้ว่าเป็นหน่วยเดียวกัน ซึ่งถือได้ว่าเป็นต่อมไร้ท่อที่แท้จริง ขณะที่ต่อมใต้สมองเป็นส่วนหนึ่งของเนื้อเยื่อประสาทที่ไม่ได้สร้างฮอร์โมนได้เอง แต่มีปลายแอกซอนของนิวโรซีครีทอรีเซลล์ ( neurosecretory cell ) จากไฮโพทาลามัสมาสิ้นสุดและหลั่งฮอร์โมนประสาทออกมาสู่กระแสเลือด
2. ฮอร์โมนจากต่อมใต้สมอง ต่อมใต้สมอง ( pituitary gland ) เป็นต่อมที่อยู่ติดต่อกับส่วนล่างของสมองส่วนไฮโพทาลามัส แบ่งได้เป็น 3 ส่วน คือ ต่อมใต้สมองส่วนหน้า ส่วนกลาง และส่วนหลัง เนื่องจากต่อมใต้สมองส่วนหน้าและส่วนกลาง มีต้นกำเนิดมาจากเนื้อเยื่อชนิดเดียวกัน ดังนั้นจึงกล่าวได้ว่าเป็นหน่วยเดียวกัน ซึ่งถือได้ว่าเป็นต่อมไร้ท่อที่แท้จริง ขณะที่ต่อมใต้สมองเป็นส่วนหนึ่งของเนื้อเยื่อประสาทที่ไม่ได้สร้างฮอร์โมนได้เอง แต่มีปลายแอกซอนของนิวโรซีครีทอรีเซลล์ ( neurosecretory cell ) จากไฮโพทาลามัสมาสิ้นสุดและหลั่งฮอร์โมนประสาทออกมาสู่กระแสเลือด
ฮอร์โมนจากต่อมใต้สมองส่วนหน้า
โกรทฮอร์โมน (growth hormone) เรียกย่อว่า GH มีหน้าที่สำคัญในการควบคุมการเจริญเติบโตทั่วไปของร่างกาย อาจเรียกฮอร์โมนอีกชื่อหนึ่งว่า โซมาโตโทรฟิน (somatotrophin) เรียกย่อว่า STH หากมีมากเกินไปในวัยเด็กจะทำให้ ร่างกายสูงผิดปกติ (gigantism) บุคคลที่ร่างกายขนาดใหญ่โตตามโรงละครสัตว์หรือนักกีฬาบาสเกตบอลระดับโลกหลายคนมักมีลักษณะดังกล่าว หากร่างกายขาดฮอร์โมนประเภทนี้ในวัยเด็กจะมีรูปร่างลักษณะ เตี้ยแคระ(dwarfism) ดังภาพ (เอื้อเฟื้อภาพโดย : รศ.นพ.วิทยา ศรีดามา ภาควิชาอายุรศาสตร์ คณะแพทย์ศาสตร์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย)
คนที่ร่างกายสูงและเตี้ยผิดปกติ ซึ่งเกิดจากความผิดปกติของฮอร์โมน GH >>
ผู้ใหญ่ที่ขาดฮอร์โมน GH แม้ไม่มีอาการที่ปรากฏอย่างเด่นชัด แต่ระดับน้ำตาลในเลือดจะต่ำกว่าปกติ ทำให้ร่างกายไม่สามารถทนต่อความเครียดทางอารมณ์ได้ ถ้าเครียดมากๆอาจทำให้สมองได้รบอันตรายได้ง่าย เพราะได้รับสารอาหารไม่เพียงพอ อย่างไรก็ตามอาจเป็นอันตรายมากหรือน้อยยังขึ้นอยู่กับฮอร์โมนที่ควบคุมน้ำตาลในเลือดชนิดอื่นด้วย
โกนาโดโทรฟิน (Gonadotrophin) เรียกย่อว่า Gn ประกอบด้วย ฟอลลอเคิลสติมิวเลติงฮอร์โมน (folic stimulating hormone) เรียกย่อว่า FSH และลูทิไนซิงฮอร์โมน (luteinzing hormone) เรียกย่อว่า LH ในเพศชาย FSH กระตุ้นการเจริญเติบโตของอัณฑะ และหลอดสร้างอสุจิให้สร้างอสุจิ ส่วน LH จะกระตุ้นกลุ่ม เซลล์อินเตอร์สติเชียล (interstitial cell) หรือ เซลล์เลย์ดิก (Leading cell)ที่สร้างอยู่ระหว่างหลอดสร้างอสุจิในอัณฑะให้หลั่งฮอร์โมนเพศชาย คือ ฮอร์โมนเทสโทสเทอโรน (testosterone) ส่วนในเพศหญิง FSH กระตุ้นการเจริญของฟอลลิเคิล (follicle) ในรังไข่ขณะฟอลลิเคิลเจริญจะสร้างฮอร์โมน อีสโทรเจน (estrogen) ส่วน LH จะกระต้นการตกไข่และเกิดคอร์ปัสลูเทียม คอร์ปัสลูเทียมจะสร้าง ฮอร์โมนโพรเจสเทอโรน (progesterone) ทำห้าที่รวมกับอีสโทรเจน ทำให้มีการเปลี่ยนแปลงที่รังไข่และมดลูกเพื่อรอรับการฝังตัวของเซลล์ที่ถูกผสม
โพรแลกทิน (Prolactin) กระตุ้นให้ต่อมน้ำนมมสร้างน้ำนมเลี้ยงลูกอ่อนหลังคลอด
อะดรีโนคอร์ติโคโทรฟิน (Adrnocorticotrophin หรือ adrenocotictrophic) เรียกว่า ACTH ทำหน้าที่กระตุ้นต่อมหมวกไตส่วนนอกให้หลั่งฮอร์โมนปกติ ไทรอยด์สติมิวเลติงฮอร์โมน (Thyroid stimulation hormone) เรียกย่อว่า TSH หน้าที่หลัก คือ กระตุ้นต่อมไทรอยด์ให้หลั่งฮอร์โมนเป็นปกติ
เอนดอร์ฟิน (endorphin) เป็นสารที่มีฤทธิ์คล้ายมอร์ฟีนพบว่ามีแหล่งสร้างจากต่อมใต้สมองส่วนหน้า และอาจสร้างจากเนื้อเยื่อส่วนต่างๆอีกด้วย เป็นสารที่ทำหน้าที่ระงับความเจ็บปวดและเชื่อกันว่าเอนดอร์ฟินยังเป็นสารที่ทำให้เรามีความคิดในทางสร้างสรรค์ ช่วยเพิ่มความตื่นตัวและความมีชีวิตชีวาและความสุข ซึ่งสารนี้จะหลั่งเมื่อเราออกกำลังกายหรือเมื่อเราอารมณ์แจ่มใส จึงเรียกสารที่หลั่งมานี้ว่า " สารแห่งความสุข "
อ่านเพิ่มเติมที่นี่>>>
อ่านเพิ่มเติมที่นี่>>>
